Barbara Seidler

Szok wolności

Reportaże i doniesienia z sejmu 1989 roku

Fotografie Jarosława Macieja Goliszewskiego

Spis treści

- Wstęp

- Walkower

- „Czas pusty”

- Inauguracje

- Powiało swobodą

- Wybór prezydenta

- Tygiel pod kopułą

- Solidarność przejmuje władzę

- Dwa kolejne kroki

- Michnik miał rację...

- Była godzina trzynasta

- Niesmak

- Kto kogo przesłuchuje

- Rząd Mazowieckiego

- Następne miesiące. „Razem złapany, razem powieszony”

- Maraton

- Posłowie

- Autorzy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Wstęp

Ponad czterdzieści lat jestem sprawozdawcą parlamentarnym. Właściwie tak to się nazywało kiedyś, gdy na rynku informacji królowała papierowa prasa, w Polsce wychodziło kilkanaście dzienników i tyleż periodyków, radio miało kilka stacji, a telewizja dwa programy i trzeci nadający za granicę. Taka była sytuacja „na rynku informacji”, gdy Kliszko – pierwszy po Bogu, jak się o nim mówiło – postanowił wpuścić do sejmu dziennikarzy.

Przed tą decyzją wszelkie informacje na temat władzy ustawodawczej przekazywane były przez PAP. Redakcja „Nowej Kultury”, w której wówczas pracowałam, została rozwiązana; przeniosłam się więc do krakowskiego „Życia Literackiego”. Naczelny tego tygodnika, Władysław Machejek, zebrał w redakcji świetnych reporterów. Jestem z wykształcenia prawnikiem, ale ponieważ mieszkałam w Warszawie, w odróżnieniu od moich krakowskich kolegów dorzucił mi do reporterskich obowiązków sejmową sprawozdawczość. Zostałam więc akredytowana w sejmie i dostałam niewielką zieloną legitymację klubu sprawozdawców parlamentarnych. Była połowa lat sześćdziesiątych.

Sejm mieścił się wówczas w jednym budynku połączonym z tak zwanym starym hotelem poselskim. Pokoje były wieloosobowe, warunki spartańskie, za to w restauracji na pierwszym piętrze kelnerki od rana podawały czystą wyborową w grubych fajansowych filiżankach. W codziennej prasie nie było wielu informacji z sejmu, najważniejsze z nich gazety podawały za PAP. Rozrosła się tylko PAP-owska ekipa, a przewodzący jej wówczas Misza Kamieniecki dostał nawet swoją „dziuplę”, którą zaraz zawalił ciężki sprzęt. Pierwszym przewodniczącym klubu był Zdzisław Sachnowski, ten sam, który prowadził klub sprawozdawców w ostatnim roku II Rzeczpospolitej. Tamten istniał dwadzieścia jeden lat, ten powstał na początku lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku. Po Sachnowskim, który niebawem przeszedł na emeryturę, przewodniczyli klubowi kolejno Bronek Troński, Adam Wysocki i wreszcie Rysia Kazimierska z „Życia Warszawy”. Zjawiła się ona w sejmie cztery lata po mnie. Była wśród nas reporterka radiowa Stasia Stec i nieodżałowanej pamięci Krysia Świętecka, na której temat krążyły dziesiątki anegdot, a właściwie prawdziwych opowieści jędrnych jak jej codzienny język. Znacznie później doszlusowała do nas Jasia Paradowska. Pamiętam, że powiedziała mi kiedyś, że idzie na operację tarczycy, a gdy po kilku dniach spotkałam ją w sejmowej szatni i spytałam, kiedy będzie miała zabieg, pokazała mi zabandażowaną szyję skrytą pod golfem i szepnęła, że wyszła na własne żądanie, bo przecież „musi być dzisiaj w sejmie”. W ostatnim roku lat osiemdziesiątych, wiosną, zjawili się w sejmie Tomasz Lis i Kinga Rusin, Monika Olejnik, która relacjonowała posiedzenia dla radia, a przede wszystkim zaczęła przyjeżdżać na swoim wózku Ewa Milewicz. Staraliśmy się przepychać ją od windy do windy po kilku schodach, które musiała czasem pokonać, jej wózek nosili strażnicy marszałkowscy. Bardzo szybko nauczyła się funkcjonowania sejmu, budziła powszechną sympatię i szacunek.

Klub sprawozdawców parlamentarnych zniknął właściwie „w biegu”. Trwał remont parteru w starym domu poselskim i szef kancelarii sejmu polecił przenieść nasz faks, telefony i jakąś mizerną dokumentację do nowego biura prasowego. A potem przyszedł rok 1989, w sejmie rozpoczął się nowy etap historii i na sejmowe korytarze wtargnęli dziennikarze nie tylko polscy, ale i zagraniczni. W kuluarach, w palarni i na schodach potykaliśmy się o kable i pośpiesznie rzucone na marmurowe podłogi kolorowe kurtki. Nastała Nowa Polska.

Mój naczelny od początku chciał mieć reportaż z sejmu. Reportaż? To łatwo powiedzieć. Przecież na plenarnych posiedzeniach było przeraźliwie nudno, las rąk podnosił się na komendę w czasie głosowań, gorąco i burzliwie było tylko w 1968 roku i podczas pierwszego posiedzenia po Grudniu 70.

Naprawdę warto było chodzić na posiedzenia komisji i raz na cztery lata na tak zwane „przesłuchania” kandydatów na ministrów. W czasie IX kadencji Sejmu podczas dyskusji, które toczyły się na posiedzeniach komisji, nie ingerowały kluby partyjne i choć do PZPR należało 245 posłów, nie czuć było żelaznej dyscypliny. Czasem tylko któryś z posłów wzywany był przez przewodniczącego klubu, ale nawet nie odpowiadał na pytanie: „Po co nagłaśniałeś ten problem?”.

Raz tylko, w 1988 roku, posłowie nie zgodzili się na proponowaną przez rząd Messnera dymisję generała Hupałowskiego z szefa Najwyższej Izby Kontroli, bo powiedzieli, że urzędnicy tej instytucji kontroli państwa, gdy przychodzą na posiedzenia komisji, przynoszą prawdziwe, choć niewesołe dane, rzetelnie kontrolują i nie manipulują posłami.

W ostatnim roku IX kadencji wiedzieliśmy już wszyscy, że podstawowe sprawy ustrojowe decydowane są poza sejmem, przy Okrągłym Stole. Znaliśmy też pewien samochód, który kursował na trasie Okrągły Stół – posiedzenia sejmowych komisji i dowoził na Wiejską pachnące jeszcze farbą z kserografów kartki z poprawionymi artykułami różnych ustaw, nad którymi właśnie dyskutowano.

Ostatnie, pięćdziesiąte posiedzenie Sejmu IX kadencji, sejmu, który sam się rozwiązał, odbyło się 29 i 30 maja 1989 roku. Jeszcze pośpiesznie z jednej sali wychodzili posłowie połączonych komisji kultury i ustawodawczej, niosąc wydruki „o zmianach będących wynikiem porozumień zawartych przy Okrągłym Stole”, które trzeba „wklepać” do ustawy o prawie prasowym. Kończyły się dwudniowe obrady, których temat tak został zapisany: „O realizacji wniosków i postulatów zgłoszonych w czasie kampanii wyborczej”. W pierwszym dniu sprawozdania złożyły komisje, po kolei, wszystkie, czyli szesnaście. A w drugim dniu już wszystko poleciało błyskawicznie.

Marszałek Roman Malinowski nachylił się nad mikrofonem i powiedział: „Za kilka dni są wybory do Sejmu i Senatu, proszę was, pamiętajmy o umacnianiu zasad porozumienia, odrzućmy postawy konfrontacyjne, musi wygrać demokracja. Wszystkiego najlepszego w naszym wspólnym domu”.

Kartki z dzienników sejmowych. Barbara Seidler prowadzi je od połowy lat osiemdziesiątych XX wieku, z kilkuletnią przerwą, aż do dziś

Była godzina 10.55. Trzy uderzenia laski marszałkowskiej rozmyły się w gwarze okrzyków: „Pożycz śrubokręt”. To posłowie odkręcali metalowe tabliczki ze swoimi nazwiskami z miejsc w poselskich ławach.

Mój tekst z ostatniego posiedzenia Sejmu IX kadencji ukazał się w „Życiu Literackim” z datą 7 maja 1989 roku.

Walkower

Sejm IX kadencji. Jaki był? Bo przecież zamyka on jakiś okres, pośpiesznie zamyka. Wedle ustaleń Okrągłego Stołu (choć formalnie to przegłosował) rozwiązał się przed upływem kadencji, ustępując miejsca następnemu, dwuizbowemu parlamentowi. Ten następny nie będzie obradował na sesjach, ale permanentnie, będzie mógł być zwołany w każdej chwili, aby przyszły prezydent nie miał szans wydawać dekretów ponad nim. Pamiętamy i to, że w Sejmie VIII kadencji podczas głosowania nad uchwałą aprobującą wprowadzenie stanu wojennego, gdy wicemarszałek Werblan zapytał: „Kto jest przeciw?”, podniosła się tylko jedna ręka, posła Romualda Bukowskiego, artysty plastyka z Gdańska. Poseł Gustaw Holoubek wyszedł z sali przed głosowaniem, a gdy prowadzący obrady wicemarszałek ogłosił, że nikt się nie wstrzymał od głosowania i że sejm zaaprobował dekret, pod kopułą rozległy się oklaski, co uwidocznione zostało w stenogramie z tego styczniowego, osiemnastego w kadencji, posiedzenia.

Ale wróćmy do kadencji IX. Przyznać trzeba, że dla sejmowego sprawozdawcy kadencja VIII, jak zresztą i kilka innych posiedzeń z kadencji poprzednich, była znacznie ciekawsza, choć jej schyłek przypada na jeden z najważniejszych okresów naszej powojennej historii. Ale ten znaczący czas toczył się poza parlamentem, nie znajdując w nim prawie żadnego odbicia. Wszystko rozgrywało się poza murami zwieńczonymi charakterystyczną kopułą; tu tylko przychodziły do przegłosowania uzgodnione ustalenia.

Na początku IX kadencji, czyli jesienią 1985, pewien zaprzyjaźniony profesor zapytał mnie: „Jacy są ci nowi posłowie?”. Odpowiedziałam pytaniem: „Dlaczego chce pan to wiedzieć?”. Wyjaśnił wówczas, że proponowano mu wejście w skład grupy doradców sejmowych i chce się zorientować, dla kogo ewentualnie miałby pracować i formułować swoje opinie. Odpowiedziałam, że nowi posłowie występują odważnie, przenoszą na Wiejską wszystkie żale i bezsensy, o których nasłuchali się na zebraniach przedwyborczych. Powtórzyłam nawet to, czego byłam świadkiem na pierwszym posiedzeniu komisji administracji spraw wewnętrznych i wymiaru sprawiedliwości: gdy po wprowadzeniu przewodniczącego Józefa Bareckiego, zapowiadającego, jakimi sprawami komisja będzie się zajmować, wystąpił jeden z nowych posłów, górnik i „wyrąbał wszystko”, co miał na ten dzień do powiedzenia: o tym, że nie da się już z górników pracujących na dole więcej wycisnąć, bo są zmęczeni, o tym, że nie rozumie, dlaczego chłopi stoją po kilka nocy w kolejce, by kupić trochę węgla potrzebnego na gospodarce, bo górnicy wydobywają czarne bryły po to, żeby przede wszystkim trafiły do polskiego chłopa, bo chłop żywi miasto. Przewodniczący próbował przerwać potok słów: „Rozumiecie, obywatelu pośle, że to nie jest tematem dzisiejszego posiedzenia, wasze uwagi nadają się na inną komisję”. Ale górnik nie dał się zbić z tropu: „Mnie to nie obchodzi – odparował. – Przyjechałem do sejmu, do tej komisji mnie przydzielili, to tu mówię” (potem zauważyłam, że przenieśli go do innej merytorycznej komisji). Zachęcałam więc profesora do zespołu doradców, podsunęłam też pomysł, by wziął udział w kilku posiedzeniach różnych komisji i sam się przekonał, komu miałby pomagać w podejmowaniu decyzji. Profesor zadzwonił po jakimś czasie i powiedział: „Miała pani rację, posłowie rzeczywiście ostro wypowiadają się i podnoszą ważne kwestie… no, ale cóż z tego, skoro potem i tak wszyscy podnoszą rękę”.

x

Tyle już lat kręcę się po salach i kuluarach sejmu! Z tych lat zrobiło się ponad ćwierć wieku. Obserwacji, uwag, notatek i rozmów mam tyle w swoim reporterskim notesie, że czas usiąść i opisać te „ćwierć wieku w kuluarach sejmu”. A jest co pisać, naprawdę!

Teraz jednak trzeba odpowiedzieć na pytanie, jaka była ta IX kadencja. Najogólniej rzecz biorąc: nijaka. Jakby oddana walkowerem, za często aprobująca to, co za nią, obok niej i ponad nią zostało postanowione… Że już głosy rozkładały się nie tak jednomyślnie, to prawda. Że w niektórych głosowaniach liczby „przeciw” były dwucyfrowe, a „wstrzymujących się” nawet trzycyfrowe.

Byłam świadkiem, jak na posiedzeniu komisji polityki społecznej zdrowia i kultury fizycznej, po sformułowaniu ostrej opinii na temat złego zaopatrzenia aptek w środki opatrunkowe i leki, pod dyktando dwóch zaproszonych wiceministrów, jednego z resortu zdrowia, drugiego z resortu chemii, wykreślano mocno brzmiące sformułowania i zastępowano je takimi jak „niekiedy”, „niektóre” itd. To było w IX kadencji. W tejże kadencji, gdy rekomendowana była na stanowisko ministra zdrowia profesor Izabela Płaneta-Małecka, długo w nocy zastanawiano się nad tą kandydaturą, padały różne głosy i pytania w rodzaju: „Czy to była jedyna kandydatura?”. Zrobiono przerwę, bardzo się przeciągającą. Wszystko zresztą odbywało się w nocy. Dziennikarzy wyproszono za drzwi, a gdy wróciliśmy na salę, okazało się, że komisja kandydaturę zaakceptowała i mimo krytycznych uwag inne względy zadecydowały o poparciu kandydatki. A ściśle mówiąc, zapowiedziano głosowanie na zmieniony częściowo rząd en block.

x

Na jednym z posiedzeń komisji odpowiedzialności konstytucyjnej profesor Grzegorz Seidler powiedział, że pociągnięcie członka rządu do odpowiedzialności konstytucyjnej jest czymś zupełnie wyjątkowym, ale ponieważ Sejm ma prawo i obowiązek stałej kontroli rządu, więc ministrowie podlegają odpowiedzialności parlamentarnej. Posłowie mogą wyrazić krytyczny stosunek do tego lub innego aspektu polityki rządu w czterostopniowy sposób; najpierw zgłaszają interpelację, zapytanie, dezyderat lub opinię. Gdy odpowiedź posłów nie satysfakcjonuje, mogą zwrócić się do Prezydium Sejmu o rozpatrzenie interpelacji na posiedzeniu plenarnym. Komisja może też, tą samą drogą, wnioskować o uchwalenie przez całą Izbę rezolucji zawierającej krytyczne stanowisko wobec rządu (art. 92 regulaminu sejmu). Trzecim stopniem egzekwowania odpowiedzialności jest możliwość udzielenia rządowi selektywnego absolutorium (wniosek taki, według art. 52 regulaminu, przysługuje komisji planu gospodarczego, budżetu i finansów). No, i jest wreszcie czwarty stopień odpowiedzialności parlamentarnej: sejm może odwołać ze stanowiska jakiegoś ministra, a nawet cały rząd.

Jeżeli mamy poważnie traktować sejm i mówić o odpowiedzialności parlamentarnej, posłowie muszą sięgnąć po swoje prawa, aby nie rozlegały się głosy, że sejm stał się maszynką do mielenia projektów podrzucanych przez rząd i że rząd tak czy owak wszystko, co chce, przez sejm przeprowadzi.

Rząd powinien bać się sejmu. Ale tak do tej pory nie było, to oczywiste dla każdego, nawet nieuważnego obserwatora.

Sejmowi podrzuca się druki w ostatniej chwili. Posłowie nie mają czasu zapoznać się z ich treścią, nie mają czasu skonsultować się z wyborcami, doradcami, którym ufają. Ileż to razy na posiedzeniach komisji lub na posiedzeniach plenarnych podnosiły się głosy sprzeciwu na ten właśnie temat. Ale bez skutku. Jeśli miałabym powiedzieć krótko, co sądzę o IX kadencji, musiałabym tak to sformułować: sejm traktowany był instrumentalnie, wobec posłów zachowywano się czasem nawet arogancko. Czy sobie na to zasłużyli? Oto jest pytanie. I na nie nie umiem odpowiedzieć. Czy można, a priori, tak traktować Wysoką Izbę? Ważne, potrzebne, znaczące rozmowy i rozwiązania toczyły się poza ulicą Wiejską. Zdarzały się przypadki co najmniej niefortunne. Najpierw trzeba było zdjąć premiera i część rządu, potem byłego premiera wsadzić do Rady Państwa. Zwoływało się więc kluby, dyscyplinując członków partii i stronnictw. Zdarzało się i tak, że podczas obrad, w przerwie, gdy widać było, że głosowanie nie przebiegnie gładko, robiono krótkie zebrania klubów, by zdyscyplinować posłów. Czasem przewodniczący klubów mówili: „Zostawiamy to waszemu sumieniu, ale chyba wiecie, rozumiecie…” i bywało, że ktoś pytał: „No, to jak właściwie jest, obowiązuje dyscyplina partyjna czy nie, bo ja nie rozumiem?”.

x

W IX kadencji zdarzył się też podczas posiedzenia plenarnego w czerwcu 1988 roku znaczący incydent. W porządku drugiego dnia obrad widniał punkt „zmiany na stanowiskach państwowych”. Odeszła wówczas na własną prośbę z funkcji wicemarszałka Jadwiga Biedrzycka, na jej miejsce powołano Elżbietę Gacek, odszedł też z funkcji wicemarszałka Sejmu i przewodniczącego Rady Społeczno-Gospodarczej Mieczysław Rakowski, bo wcześniej został powołany przez Sejm na urząd premiera. Na jego miejsce powołano Tadeusza Porębskiego. Następnie Marszałek Sejmu przeszedł do „zmiany na stanowisku prezesa Najwyższej Izby Kontroli” i zgłosił wniosek w sprawie odwołania Tadeusza Hupałowskiego, a powołania na jego miejsce Włodzimierza Mokrzyszczaka. Nikt w tej sprawie nie zabrał głosu, 154 posłów głosowało za odwołaniem Tadeusza Hupałowskiego z zajmowanego stanowiska, 140 posłów było przeciw, 47 wstrzymało się od głosowania. Za powołaniem Włodzimierza Mokrzyszczaka głosowało 143 posłów, przeciw było 130, 63 wstrzymało się.

Marszałek podziękował Tadeuszowi Hupałowskiemu „za kilkuletnią owocną działalność” i następnie poddał pod głosowanie odejście Mariana Orzechowskiego ze stanowiska ministra spraw zagranicznych w związku z jego przejściem do Sekretariatu KC PZPR, i powołanie na to stanowisko Tadeusza Olechowskiego. Potem zarządził dwudziestominutową przerwę, po niej zaś powiedział: „Ponieważ w przypadku zmian na stanowiskach państwowych wymagana jest bezwzględna większość głosów, a wyniki głosowania za odwołaniem Tadeusza Hupałowskiego nie dały bezwzględnej większości, anuluje się głosowanie o powołaniu na to stanowisko Włodzimierza Mokrzyszczaka jako niezgodne z wynikami pierwszego głosowania. Po tym oświadczeniu rozległy się długotrwałe oklaski, a po nich przemówił Tadeusz Hupałowski, dziękując za satysfakcjonujące go głosowanie i prosząc o utrzymanie w mocy propozycji marszałka. Marszałek zarządził więc ponowne głosowanie i znów nie było bezwzględnej większości głosów, i znów były długotrwałe oklaski. Włodzimierz Mokrzyszczak zdążył już w przerwie przyjąć gratulacje, a następnego dnia na Tadeusza Hupałowskiego w NIK czekał wielki bukiet kwiatów od pracowników urzędu.

x

Przemówienia posła Ryszarda Bendera, profesora historii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, ściągały zawsze na salę posłów rozmawiających w kuluarach, a do loży prasowej dziennikarzy pijących kawę w restauracji. Nie będę tych przemówień przypominać, znane są z telewizyjnych transmisji. Ale chciałabym zwrócić uwagę czytelników na „niepokorną” posłankę, Małgorzatę Niepokólczycką, adiunkta Instytutu Ekonomii Politycznej z Gdańska, działaczkę Federacji Konsumentów. Pracowała w dwóch komisjach: polityki społecznej i rynku wewnętrznego. Na jednym z pierwszych posiedzeń tej drugiej komisji, na początku kadencji, powiedziała mniej więcej tak, kładąc na stole przygotowane przez resort materiały: „Panie ministrze, proszę mnie nie obrażać i takich byle jakich materiałów nie przysyłać: posłowie muszą dostawać materiał rzetelny, analityczny i konkretny, aby mogli się doń ustosunkować. Nie pozwolę się tak traktować i obrażać godności posła” (cytat z moich notatek). Na przedostatnim posiedzeniu plenarnym, gdy w trybie nagłym sejm musiał przegłosować kilka niezmiernie ważnych ustrojowych ustaw, powiedziała z trybuny: „Okrągłemu Stołowi wolno było zbierać się prawie przez pięć miesięcy? Wolno było. A nam nie wolno popracować nad ustawami ustrojowymi w trybie normalnym, tylko nadzwyczajnym? A cóż to, obce wojska stoją pod naszymi granicami?… Cały czas w swojej naiwności myślałam, że Okrągły Stół zbiera się po to, żeby wytyczyć docelowe kierunki porozumienia, to znaczy jak ma na przykład wyglądać kształt parlamentu, ale nie harmonogram, nie daty, bo to powinno być tutaj ustalane. W jakiej sytuacji nas się znowu postawiło przed społeczeństwem? Znowu jako maszynkę do głosowania? Ja po prostu protestuję przeciw takiemu instrumentalnemu traktowaniu naszego zespołu!”. Rozległy się oklaski, bo Niepokólczycka broniła godności posła. Ona zresztą nie robiła tego tylko pod koniec kadencji, lecz od początku jej trwania. Zasiadając na miejscu numer 500 w ławach dla bezpartyjnych, naprzeciw dziennikarskiej loży, wiele razy, przy różnych okazjach, podnosiła rękę w geście sprzeciwu. Czasem to był jedyny głos „przeciw”, czasem towarzyszyły mu inne. Na końcu swego ostatniego wystąpienia stwierdziła, że broni przyszłości posłów X kadencji i życzy im, aby żaden okrągły czy trójkątny stół nie musiał ich w przyśpieszonym trybie likwidować.

Nie z babskiej solidarności to piszę. Nie lubię pseudodziałaczek z Ligi Kobiet. Ale cenię wysoko posłów, którzy nie pozwalają pomiatać swoją osobistą i poselską godnością.

Minister Kwaśniewski, przewodniczący Komitetu Społeczno-Politycznego Rady Ministrów, powiedział wprawdzie do posłów, członków trzech komisji nadzwyczajnych powołanych do… zawahałam się nad odpowiednim słowem… rozpatrzenia? przedyskutowania? zaopiniowania? pakietu najważniejszych ustaw, że przeprasza za takie nawet niegrzeczne i nieregulaminowe potraktowanie ich oraz całej Izby, ale ponad formalnymi sprawami stoją względy polityczne, więc powinni zrozumieć sytuację…

x

W IX kadencji Sejmu zasiadali dwaj posłowie, których krótki życiorys, opublikowany w kompendium Sejmu tej kadencji, przygotowanym przez zespół redakcji „Rzeczypospolitej”, zawierał następujące zdanie: „Był posłem do KRN, Sejmu Ustawodawczego i Sejmu PRL wszystkich kadencji”. Jeden z nich to profesor Henryk Jabłoński, w latach 1972–85 przewodniczący Rady Państwa, desygnowany do KRN przez PPS.

Drugim jest Józef Ozga-Michalski, literat, wicemarszałek Sejmu w latach 1952–56 i członek Rady Państwa w latach 1957–1985. Do KRN desygnowany był z okręgu kieleckiego przez „Wolę Ludu” – Stronnictwo Ludowe.

Obu tych posłów poprosiłam o rozmowy na temat minionych kadencji. Profesor Jabłoński właściwie nie chciał mówić o przeszłości, wymijająco stwierdził: „Po co rozmawiać o tym, co było w dawnych kadencjach, jak teraźniejszość jest taka ciekawa. Trzeba mówić o przyszłości”. Chętnie i długo natomiast gadał ze mną Ozga-Michalski, choć rozmowa ta na pewno była dla niego niełatwa, bo wypomniałam mu między innymi przemówienie na plenarnym posiedzeniu w 1968 po interpelacji posła Jerzego Zawieyskiego.

x

W czasie jednego z posiedzeń Sejmu IX kadencji zasłabł nagle na sali, zaraz po wygłoszeniu przemówienia, poseł Józef Kiełb, dziennikarz z Koszalina. Wypowiadał się na temat leśnictwa i ochrony środowiska. Wezwana karetka pogotowia i pomoc, która nadeszła, nie mogła już nic dla niego zrobić. Od czasu tej nagłej śmierci na wewnętrznym dziedzińcu sejmu w czasie plenarnych posiedzeń zawsze stoi żółto-czerwona karetka reanimacyjna z lecznicy przy Emilii Plater.

x

W czasie IX kadencji wybudowano nowy gmach hotelu poselskiego. Pełny komfort, sauna, gabinet kosmetyczny, fryzjer na miejscu itd. Część posłów, przywiązana do starego i poczciwego domu poselskiego wkomponowanego w zabudowania sejmu, nie chciała się przenieść do nowego hotelu, inni, szczególnie panie, przenosili się chętnie. Na przedostatnim posiedzeniu plenarnym wiele posłanek miało fioletowe włosy. Co bystrzejsi panowie dziwili się w kuluarach: „Czy to taka moda, czy fryzjerce kolor nie wyszedł?”.

Posłowie mają do swojej dyspozycji salę restauracyjną na pierwszym piętrze i – od niedawna – bufet na parterze. W sali restauracyjnej jest swojsko, obsługa znakomita, a jedzenie zawsze świeże i apetyczne. W dniach posiedzeń specjalnością zakładu jest golonka, która zjawia się na zamówienie niemal na wszystkich restauracyjnych stolikach. W bufecie można zawsze kupić świeże ciasta, a często flaki.

Kuluary sejmowe, palarnia i restauracja to miejsca towarzyskich spotkań, krążących plotek i wymiany najświeższych dowcipów. I najciekawsze punkty obserwacyjne dla dziennikarzy.

x

Kancelaria Sejmu wydała książeczkę pt. Niektóre dane statystyczne o pracy Sejmu i jego organów w okresie od 13 października 1985 do 13 lipca 1988, czyli w czasie I–VI sesji. Dane nie objęły ostatniej sesji, która zaczęła się jesienią.

Na 460 zasiadających w Izbie posłów 245 należy do PZPR, 106 do ZSL, 35 do SD, 74 jest bezpartyjnych (w tym koło poselskie PAX 9, koło poselskie Polskiego Związku Katolicko-Społecznego 5, koło posłów Chrześcijańskiego Stowarzyszenia Społecznego 7). Kobiet jest 93, czyli 20,1 %. Najliczniejsze grupy stanowią posłowie w wieku 40–49 lat i 50–59 lat. 277 posłów ma wykształcenie wyższe, 56 zasadnicze zawodowe i podstawowe, reszta średnie. 5 posłów zmarło w czasie IX kadencji, jeden zrzekł się mandatu.

Prezydium Sejmu odbyło 66 posiedzeń, konwent seniorów 61, posiedzeń Izby było 36. Uchwalono 76 ustaw, 200 uchwał, wysłuchano 33 informacji, zgłoszono 291 interpelacji i 164 zapytania.

Przedstawiciele rządu przemawiali w czasie debaty 98 razy, a posłowie wygłosili 1025 przemówień. Marszałek Sejmu przemawiał trzy razy, pierwszy sekretarz KC PZPR raz, raz też – z okazji wizyty w lipcu 1988 – Michaił Gorbaczow.

Posłowie pracowali w 22 komisjach, a 8 kwietnia 1988 powołany został zespół poselski do spraw Polonii Zagranicznej.

Najwyższa Izba Kontroli przekazała posłom różnych komisji 245 sprawozdań z przeprowadzonych kontroli. Sejm przyjął 49 delegacji parlamentarnych z innych krajów, nasze poselskie delegacje wyjeżdżały do różnych krajów świata 57 razy.

Rada Społeczno-Gospodarcza zbierała się na posiedzeniach 28 razy i uchwaliła 65 opinii, bo obradowały jeszcze mniejsze jej zespoły na 76 posiedzeniach. W skład Rady wchodzi 250 członków. Przewodniczy jej wicemarszałek Sejmu.

Zespół doradców sejmowych liczy 51 członków, odbył 17 posiedzeń, uchwalając 62 opinie. Zespołem kieruje profesor Aleksander Łukaszewicz.

O Sejmie IX kadencji mówiło się zawsze, że to sejm galopujący. VII sesja, której nie objęły jeszcze te wyliczenia przygotowane przez kancelarię, przeszła w cwał.

x

Nie wiem, może się mylę, ale wydaje mi się, że Sejm IX kadencji jakby oddał walkowerem wiele spraw. Mam świadomość, że to stwierdzenie nie jest sprawiedliwe, po pierwsze dlatego, że różne decyzje zapadały poza sejmem, a sejm je tylko akceptował i parafował; po drugie dlatego, iż kilku, może kilkunastu posłów poważnie traktowało swoje obowiązki, bolało ich to, co piekło ludzi poza parlamentem, i dawali temu wyraz, ale pozostaje we mnie wrażenie inercji, poddania się, kapitulacji. W boksie mówi się: „nawet nie wyszedł na ring”.

Posłowie mają szereg przywilejów: immunitet poselski, bezpłatne rezerwowanie miejsc na wszystkie środki lokomocji, wygodny hotel w Warszawie, żeby nie wspominać o stu tysiącach złotych miesięcznych diet. No i różnego typu przywileje nomenklaturowe. Jedni z nich korzystają, inni nie.

Pierwodruk ostatniego reportażu Barbary Seidler w „Życiu Literackim”

Ale są i obowiązki. Najważniejszy z nich to odpowiedzialność przed wyborcami. Mógłby ktoś powiedzieć: „Nie okłamujmy się, przed jakimi wyborcami, przecież to posłowie mianowani, z klucza”. Ale to nieprawda! Bo przecież godność posła przyjęli i na pierwszym posiedzeniu składali ślubowanie.

Przejrzałam repertorium posiedzeń komisji wyznaczone na ostatnie dwa miesiące IX kadencji. Tematyka? Jak gdyby nic się nie stało, jakby się nic nie zmieniło, jakby chodziło o to, żeby tylko dotrwać jakoś do pierwszych dni czerwca. Niesławy może i nie było w tej kadencji, ale żeby się tak dać…

x

Przeczytałam ostatnio opracowanie Zbigniewa Nosowskiego, omawiające polityczną działalność Jerzego Zawieyskiego na podstawie dwunastu tysięcy stron dziennika, który pozostawił po sobie pisarz. Postać to była niezwykła i pasjonująca. Bliski przyjaciel kardynała Wyszyńskiego (jeden z niewielu, z którymi ksiądz prymas był po imieniu), poseł na Sejm 1957–1969, prezes Klubu Inteligencji Katolickiej, wiceprezes ZLP i PEN-Clubu, przyjmowany na prywatnych audiencjach przez dwóch poprzednich papieży.

Wybory, w których został posłem, odbyły się 20 stycznia 1957. Zapisał w dzienniku: „Po mszy św. poszedłem oddać swój głos… w myśl apelu Gomułki głosowałem bez skreśleń…”.

Pod datą 31 grudnia 1961 napisał: „Nie usiłuję opisać swej pracy publicznej, pełnej udręki i ciągłych konfliktów”.

W swoich notatkach z Sejmu zapisał: „Wierzę, że chodzi w tym bałaganieniu o Polskę”.

„Życie Literackie” 1989, nr 18 (7 maja)

„Czas pusty”

Teraz na Wiejskiej nastał „czas pusty”. W korytarzach pojawiły się jakieś szafy powynoszone z pokoi, zrolowane dywany podpierały ściany, zdejmowano obrazy ze ścian, malarze rozciągali na parkietach olbrzymie płachty folii, odbywało się wielkie czyszczenie.

Wiosna była piękna tego roku. W ogrodzie botanicznym kwitły bzy, Aleje Ujazdowskie oddychały zielonością, słupek termometru podskoczył do piętnastu stopni, miasto było oklejone plakatami z Garym Cooperem w roli samotnego szeryfa z filmu W samo południe Freda Zinemanna. Pokochaliśmy ten plakat z fotografią kowboja z koltem, bo nad nim dodrukowane były czerwone litery z tak dobrze znanym słowem „Solidarność”.

A w Niespodziance – to była taka duża kawiarnia na wschodniej ścianie placu Konstytucji, pod arkadami – powstał Stołeczny Ośrodek Informacji Wyborczej. Kelnerki siedziały na murku, jak jaskółki na telefonicznych drutach, między stolikami zaś kłębił się tłum ludzi. Młodzi przychodzili po ulotki i dopytywali się, gdzie trzeba je rozrzucać, ktoś rozdawał oporniki, które jeszcze zostały ze stanu wojennego, można było kupić znaczki z podobizną papieża Jana Pawła II albo ze złotym kłosem NSZZ Rolników Indywidualnych, także z uniesioną w górę dłonią i rozczapirzonymi dwoma palcami, srebrne orzełki w koronie do wpinania w klapę, granatowe prostokątne plakietki z datą 1981 i napisem Komitet Kongresu Kultury Polskiej. Trzeba było przyjść wcześnie rano, żeby zebrać cały komplet i wrzucić jakieś pieniądze do puszek, na których ktoś namazał flamastrem napis „Na wybory”. Ludzie chcieli, żeby tych plakatów z kowbojem było więcej, i tych, na których Wałęsa sfotografowany był z kandydatami Solidarności do obu izb parlamentu. Dlatego puszki były opróżniane kilka razy dziennie.

A w poniedziałek – 8 maja – ukazał się pierwszy numer „Gazety Wyborczej”. Cztery kartki, papier szarożółty, w rogu pierwszej strony zdjęcie Wałęsy i hasło: „Nie ma wolności bez Solidarności”, a pod nim: „Wypisywaliśmy to hasło na naszych sztandarach i pozostaliśmy mu wierni przez długich siedem lat działalności podziemnej”. I od nowego wiersza: „Widzę, że każdego dnia nasze szeregi rosną” – i zamaszysty podpis „L. Wałęsa”.

Pierwszy numer „Gazety Wyborczej” z 8 maja 1989 roku

Jest też w tym pierwszym numerze informacja, że w piątek zakończyła się Krajowa Konferencja delegatów PZPR i obecni potępili (po ostrych sporach) okres stalinizmu. I następne wiadomości: że prymas Józef Glemp rozmawiał z Wałęsą, a tenże był w Płocku na wiecu i powiedział do zebranych: „Jeśli nie wygramy, to nie narzekajcie na Wałęsę, tylko sami na siebie”. Pod literami ZSL znajduje się taka informacja: „Na zebraniu zastanawiano się, czy zmienić stronnictwo, czy z niego wychodzić, ale odpowiedziano sobie, że «tylko dach trzeba zmienić, bo fundamenty są zdrowe»”. Jest jeszcze w tym pierwszym numerze prezentacja kandydatów z czterdziestego dziewiątego okręgu wyborczego, czyli z Warszawy.

Do Sejmu kandydują z Warszawy: Jacek Ambroziak, radca prawny, Janusz Byliński, rolnik, Ryszard Bugaj, ekonomista, Jerzy Dyner, konstruktor z FSO, Andrzej Łapicki, aktor, Andrzej Miłkowski, mechanik z huty Warszawa, Jacek Kuroń, pedagog wyrzucony z PZPR, spędził 9 lat w więzieniu, Maria Sielicka-Gracka, lekarz pediatra i Zbigniew Janas, technik-konstruktor z Ursusa.

Są też zaprezentowani kandydaci do Senatu: Władysław Findeisen, profesor Politechniki Warszawskiej, Anna Radziwiłł, nauczycielka oraz Witold Trzeciakowski, profesor ekonomii.

Jest też adres redakcji – Iwicka 19, telefon zaczynający się od dwóch cyfr 41 i krótka informacja, że gazetę redaguje kolegium: Helena Łuczywo, Adam Michnik, Juliusz Rawicz, Ernest Skalski i Krzysztof Śliwiński.

W opustoszałym sejmie dalszy ciąg porządków. W nowym hotelu poselskim nie ma potrzeby niczego odnawiać, bo wszystko jest jeszcze świeże, „mało używane”, jak wyraża się obsługa gmachów, więc cały impet spadł na okrąglak pod kopułą i pomieszczenia starego hotelu, który zajęły już różne biura. Posłowie IX kadencji rozliczają się jeszcze z kancelarią z sum wydanych na biura poselskie, zwracają pożyczki, wypożyczone sprzęty.

Biuro wyborcze Solidarności w kawiarni Niespodzianka na placu Konstytucji w Warszawie, 3 maja 1989

Po Warszawie krążą dziesiątki plotek, odbywają się różne spotkania, ale mówi się coraz głośniej o ekonomicznej zapaści, w dzienniku telewizyjnym oglądamy puste sklepowe półki, ceny poszybowały w górę, odbywają się protesty, w prasie wypowiedź jednego z prezesów City Bank – Thomasa Theobalda: „Czy oni [to znaczy Polska] będą w stanie spłacić swoje długi?”, tramwajowe szyby zalepione plakatami „Głosuj na Solidarność”. Wiadomość w „Życiu Warszawy”: metr kwadratowy willi na Saskiej Kępie kosztuje siedemset dolarów, cena porównywalna z Paryżem.

Adam Strzembosz wypowiada się na temat niezawisłości sądów, a w „Gazecie Wyborczej” tytuł: „Kaczory” kandydują do Senatu. Lech – w Gdańsku, Jarosław – w Elblągu. W Stanach Zjednoczonych na Uniwersytecie w Teksasie prezydent Bush woła: „Mr. Gorbaczow, niech się pan nie zatrzymuje”.

17 maja otwarto kolejne Targi Książki. Można na nich dostać publikacje „Novej”, „Kręgu”, „Przedświtu” – do niedawna jeszcze nielegalnych wydawnictw. Dzień później przychodzi wiadomość z Pragi Czeskiej, że Havel został wypuszczony z więzienia, cenzura zdejmuje zakaz rozpowszechniania filmu Bugajskiego Przesłuchanie. To już ostatni „półkownik” w archiwach kinematografii.

W dziesiątym numerze „Gazety Wyborczej” Karol Modzelewski wraca do ustaleń Okrągłego Stołu i smutno konkluduje: „Nie mamy gwarancji, że porozumienia nie zostaną zerwane”.

Komitety wyborcze sprzedają cegiełki Solidarności, a Timothy Garton Ash mówi: „Uświadomiłem sobie trudności techniczne, kiedy w Komitecie Obywatelskim w Rzeszowie zobaczyłem napis: «Prosimy o papier do pisania, każda ilość pożądana»”. Bo nie było niczego. Papieru, mleka w proszku, mięsa, cukru, pieluch i lekarstw. A Zbigniew Brzeziński, który zjawił się wtedy w Polsce mówił: „Sytuacja gospodarcza jest bardzo trudna”. Tak jakbyśmy o tym nie wiedzieli. Dobrze, że chociaż przyznał: „Zachód jest pewien, że Solidarność ma za sobą olbrzymią większość wyborców”. Jest już też zapowiedź, że lada dzień ukaże się tygodnik „Solidarność”. Kończy obrady zjazd Stowarzyszenia Pisarzy Polskich – organizacji powstałej na gruzach Związku Literatów rozwiązanego w stanie wojennym. Prezesem zostaje Jan Józef Szczepański.

Janusz Onyszkiewicz w studiu wyborczym Solidarności w siedzibie TVP przy ulicy Woronicza, 9 maja 1989

Drużyna Lecha na plakatach wyborczych w siedzibie Komitetu Obywatelskiego

Drużyna Lecha. Sesja zdjęciowa kandydatów opozycji z przewodniczącym NSZZ Solidarność przed wyborami do sejmu kontraktowego, 11 maja 1989

Od góry: Jan Maria Rokita, Jan Józef Lipski, Edmund Osmańczyk

Materiały wyborcze Solidarności w siedzibie Komitetu Obywatelskiego przy ulicy Fredry w Warszawie

Warszawski Komitet Obywatelski Solidarność na placu Konstytucji, 3 maja 1989

„Głosuj na Solidarność”. Plakat wyborczy z roku 1989

Na antresoli kawiarni Niespodzianka mieścił się Warszawski Komitet Obywatelski Solidarność

Graffiti Solidarności na ogrodzeniu przy kawiarni Niespodzianka

Plakaty wyborcze Solidarności z czasu czerwcowych wyborów do sejmu kontraktowego

„W samo południe”. Plakat wyborczy Solidarności autorstwa Tomasza Sarneckiego z roku 1989

Lech Wałęsa w telewizyjnym studiu wyborczym Solidarności, Warszawa, 9 maja 1989

Wielkimi krokami zbliżają się wybory. Ekonomiści w małej salce swojego Towarzystwa przy Nowym Świecie mówią o indeksacji, a w „Gazecie Wyborczej” Janusz Onyszkiewicz, rzecznik Solidarności, prostuje doniesienia Dziennika TV, który podał informację, że kampania wyborcza Solidarności finansowana jest przez Kongres USA i że Solidarność używa pieniędzy zebranych od osób prywatnych. Z dwóch milionów kolejno przyznanych przez Kongres USA pierwszy milion poszedł na Fundację Społeczną Solidarności, i z tego organizuje się niezależna służba zdrowia, a drugi milion pochłonęła pomoc dla uczestników strajków z poprzedniego roku.

Francuski „L’Express” ankietuje Polaków i układ uzgodniony przy Okrągłym Stole: 65 % dla rządzących i 35 % dla Solidarności w Sejmie oraz wolne wybory do Senatu. 84 % ankietowanych Polaków odpowiedziało, że pójdzie na wybory. 92 % wykluczyło możliwość obcej interwencji w Polsce, 86 % uważa, że nie będzie wprowadzony stan wojenny, ale na pytanie o niepokoje społeczne 49 % ankietowanych odpowiedziało, że mogą wybuchnąć, 47 % uważało, że będzie spokój, reszta ankietowanych nie umiała się na ten temat wypowiedzieć. Francuzi zadali Polakom jeszcze dwa pytania: 46 % twierdziło, że sytuacja polityczna po wyborach nie poprawi się, a w poprawę sytuacji ekonomicznej wierzyło tylko 28 %.

4 czerwca wybory. Na Marszałkowskiej ktoś rozrzucił ulotki. Małe kartki, wyrwane ze szkolnych zeszytów, drukowane litery wypisane grubym flamastrem. Wszyscy się schylają, podnoszą, chowają do kieszeni, idą dalej, wyrzucają, żeby następni podnieśli i przeczytali. A co na nich?

28 października 1989 roku Joanna Szczepkowska ogłasza w „Dzienniku Telewizyjnym”: „Proszę Państwa, 4 czerwca 1989 roku skończył się w Polsce komunizm”

Gdy ci wreszcie szansa dana, idź do urny na kolanach.

Po raz pierwszy od pół wieku – możesz wybierać człowieku.

Kto na Lecha się wypina – ten głosuje na Stalina.

Komunista krechę ma – każdy Polak mu ją da.

Skreślając kogo trzeba, otrzymasz przepustkę do nieba.

...4 czerwca „Randka z panią S”. W ilu notesach zostały takie zapiski?...

5 czerwca. Od rana ludzie gromadzą się przed kioskami. „Gazeta Wyborcza” numer 20: „Gdy zamykamy ten numer, głosowanie jeszcze trwa. Wstępne wyniki nastrajają optymistycznie, ale jeszcze nic nie wiemy...”

A potem przyszedł ten dzień: ogłoszenie wyników wyborów. Solidarność wygrała wszystko, co miała do wygrania. Jeszcześmy wszyscy nie wierzyli, nie zdawali sobie sprawy, co to znaczy, że naród poszedł do urn, że zrzucił z siebie jarzmo. Nie było szampana, zabaw na ulicach. Było dalej szaro i ciężko.

A potem w dzienniku telewizyjnym (ale to już było w październiku) pojawiła się młodziutka aktorka Joanna Szczepkowska – wnuczka Jana Parandowskiego, córka aktora Andrzeja Szczepkowskiego. Blond włosy, jasne oczy. Powiedziała jedno zwyczajne, proste zdanie: „Proszę Państwa, 4 czerwca 1989 roku skończył się w Polsce komunizm”. Czy nie zauważyliśmy? Czy ktoś musiał to głośno powiedzieć? Wszystkim? W dzienniku telewizyjnym?

[z dzienników]

Na okładce i frontyspisie: Fragment scenografii telewizyjnego studia wyborczego Solidarności, 9 maja 1989, fot. Jarosław Maciej Goliszewski

Projekt graficzny: Stanisław Salij

Redakcja: Ewa Penksyk-Kluczkowska

Skład: Maciej Goldfarth, Joanna Kwiatkowska

© by Barbara Seidler

© for the photographs by Jarosław Maciej Goliszewski

© by Europejskie Centrum Solidarności

© wydawnictwo słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2009

Wszystkie zdjęcia autorstwa Jarosława Macieja Goliszewskiego pochodzą z archiwum agencji fotograficznej EPOKA

e-mail: epoka@epoka.waw.pl; www.epoka.waw.pl

wydawnictwo słowo/obraz terytoria

sp. z o.o. w upadłości układowej

ul. Pniewskiego 4/1, 80-246 Gdańsk

tel.: (058) 341 44 13, 345 47 07

fax: (058) 520 80 63

www.terytoria.com.pl

e-mail: slowo-obraz@terytoria.com.pl

EUROPEJSKIE CENTRUM SOLIDARNOŚCI

ul. Doki 1, 80-958 Gdańsk

tel. (058) 767 79 71

fax (058) 767 79 78

e-mail : ecs@ecs.gda.pl

ISBN 978-83-7453-226-6